Azja



Azja, największa część świata, położona w ogromnej większości na półkuli północnej, na półkuli południowej leży tylko część Archipelagu Malajskiego....

 

    Zobacz przewodnik po krajach Azji

 

 

 

Wraz z Europą tworzy wspólny, wielki kontynent - Eurazję o łącznej powierzchni ok. 44,5 mln km2. Azja wraz z Europą i Afryką, z którą łączy się na południowym zachodzie wąskim Przesmykiem Sueskim (szerokość ok. 120 km), zaliczana jest do Starego Świata. Granica rozdzielająca Azję od Europy, o łącznej długości ponad 3000 km, ma charakter umowny i przebiega w przybliżeniu od Morza Karskiego wzdłuż wschodniego podnóża gór Ural, górnego biegu rzeki Ural, wzdłuż rzeki Emby, północnego brzegu Morza Kaspijskiego, następnie wzdłuż rzek: Kumy, Manycz i dolnego Donu, do Morza Azowskiego. Na północnym wschodzie wąska (ok. 35 km) Cieśnina Beringa oddziela Azję od Ameryki Północnej. Na południowym wschodzie Azję łączy z Australią szeroki pomost wyspowy.

Zobacz przewodnik po krajach Azji


Azję oblewają wody należące do wszystkich trzech Oceanów: Atlantyckiego na północy i zachodzie, Spokojnego na wschodzie, Indyjskiego na południu. Rozciągłość południkowa Azji sięga ok. 9700 km, równoleżnikowa - ok. 6500 km. Na stałym lądzie Azji najdalej na północ (77°43’N) sięga przylądek Czeluskin na półwyspie Tajmyr w Rosji, na południe (1°16’N) przylądek Piai (Bulus) na Półwyspie Malajskim w Malezji, najdalej na wschód (169°40’W) Przylądek Dieżniewa na Pólłwyspie Czukockim w Rosji, na zachód zaś (26°03’E) przylądek Baba na półwyspie Azja Mniejsza w Turcji. Nazwa Azja pochodzi od greckiego słowa "asis", oznaczającego namuły rzeczne.


Azję zamieszkuje blisko 3,5 mld ludzi, co stanowi ok. 60% ludności świata (brak danych dotyczących azjatyckiej części Rosji). Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰), przy czym najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) i Jemenie (36,7‰), najniższy - w Japonii (3,2‰).

Średnia gęstość zaludnienia 108 osób/ km2. Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne. Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy i Niziny Północnochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/ km2). Inne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie nie zaludnione.

Największymi miastami Azji są: Seul (11,6 mln), Bombaj (9,9 mln), Szanghaj (9,1 mln), Dżakarta (9,2 mln), Tokio (8,0 mln), Delhi (7,2 mln), Karaczi (6,7 mln), Pekin (7,0 mln), Teheran (6,8 mln), Stambuł (7,6 mln) i Bangkok (5,6 mln).

Największe zespoły miejskie tworzą: Seul (16,3 mln), Chongqing (Czungcing) (15,0 mln), Osaka (13,8 mln), Szanghaj (13 mln), Bombaj (12,6 mln), Tokio (11,8 mln), Kalkuta (11,0 mln) i Pekin (10,5 mln).

Pod względem politycznym obszar Azji dzieli się (wraz z Rosją, z pominięciem Egiptu i Grecji) na 48 państw oraz 2 terytoria zależne - Autonomię Palestyńską i Makau (do XII 1999).


Historia

Rozwój kulturowy i historyczny Azji był zróżnicowany. Pierwsze cywilizacje miejskie, a następnie organizmy państwowe rozwijały się od IV-III tysiąclecia p.n.e. w trzech niezależnych centrach. W dolnym biegu Eufratu i Tygrysu powstało państwo sumeryjskie (Sumerowie), z miastami-państwami: Nippur, Lagasz, Umma, Ur, Eridu, Uruk. W II tysiącleciu p.n.e. na obszarze Mezopotamii powstały monarchie: Babilonia i Asyria. W połowie IIII tysiąclecia p.n.e. na terenie Indii ukształtowały się cywilizacje miejskie (Harappa, Mohendżo Daro). W III-II tysiącleciu p.n.e. dolinę Gangesu i środk. Indie zasiedlili Arjowie.

Ośrodki cywilizacyjne z terenów Indii oddziaływały na całą Azję Południowo-Wschodnią. Od około IV tysiąclecia p.n.e. kształtowała się kultura chińska. Od II tysiąclecia p.n.e. w dorzeczu Huang He rozwijała się cywilizacja miejska, która w 1. połowie II tysiąclecia p.n.e. stała się podstawą ukształtowania pierwszego historycznego państwa chińskiego pod panowaniem dynastii Shang Yin ). Cywilizacja chińska zasięgiem swojego oddziaływania objęła Koreę, Mandżurię i Japonię. Na pocz. II tysiąclecia p.n.e. powstały fenickie miasta-państwa: Akko (obecnie Akka), Tyr (obecnie Sur), Sydon (obecnie Sajda), Gubal (obecnie Dżubaj), Arwad (obecnie Ruad), Ugarit (obecnie Ras Szamra) (Fenicja).

W XVI w. p.n.e. Hetyci założyli państwo w Kapadocji, na Wyżynie Anatolijskiej. W XI w. p.n.e. plemiona izraelskie zorganizowały się w samodzielne państwo pod wodzą Saula (Palestyna). W VIII-VII w. p.n.e. wybrzeża Azji Mniejszej zostały skolonizowane przez Greków. W VII w. p.n.e. ukształtowało się państwo perskie (Persja). 334-323 Grecy, pod dowództwem Aleksandra III Wielkiego dotarli przez Azję Mniejszą do rzeki Indus. W I w. p.n.e. obszary Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu podbili Rzymianie, w V w. przeszły one pod panowanie Bizancjum.

W Azji ukształtowały się główne doktryny religijne: judaizm, zaratusztrianizm, taoizm, buddyzm, konfucjanizm, chrześcijaństwoi islam. W VII-VIII w. nastąpił podbój Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej aż po Indus przez Arabów, twórców nowej cywilizacji, religii oraz olbrzymiego imperium (Arabowie). Od IV w. rozpoczęły się migracje przez Azję do Europy ludów turecko-mongolskich: Hunów(IV w.), Awarów (VI w.), Bułgarów (VII w.) oraz ugrofińskich Madziarów (przełom IX i X w.). W X-XI w. Turcy seldżuccy podbili Azerbejdżan, Persję, Mezopotamię, Armenię, Syrię, Palestynę, wyparli z Azji Mniejszej Bizancjum i dotarli aż do cieśniny Dardanele. W XII-XIII w. zjednoczone przez Czyngis-chana plemiona mongolskie zdobyły Turkiestan i Chiny, narzuciły także zwierzchność polityczną książętom ruskim (1223 bitwa pod Kałką, 1240 zdobycie Kijowa), tworząc państwo obejmujące Azję Zachodnią i wschodnią części Europy - tzw. Złotą Ordę. W XIV w. na terenie Azji Mniejszej uformowało się państwo Turków osmańskich, które przekształciło się w potężne imperium, istniejące do XX w. (Turcja).

Indie, rozbite politycznie w V w., po najeździe Hunów na państwo Guptów (Guptowie), stały się od VIII w. obszarem ekspansji religii muzułmańskich. 1526 władca Afganistanu Babur rozpoczął podbój Indii, kontynuowany przez jego następców, którego konsekwencją było stworzenie imperium Wielkich Mogołów (XVI-XIX w., Dynastia Wielkich Mogołów). W V w. ukształtował się ośrodek władzy państwowej w Japonii (zwany cesarskim lub Yamato), w VII w. istniało królestwo, rozbite następnie na wiele drobnych państewek. W XII w. wykształciła się w Japonii forma rządów szogunów, którą od 1603 sprawował ród Tokugawa, będący rzecznikiem izolacji Japonii.

Odkrycie na przełomie XV i XVI w. drogi morskiej na wschód zapoczątkowało w XVI w. penetrację Azji Południowo-Wschodniej przez Portugalczyków, Francuzów, Anglików i Holendrów. W XVI-XIX w. nastąpiła ekspansja terytorialna Rosji, która opanowała Azję Środkową, Syberię, Kaukaz. W XIX w. Wielka Brytania zajęła Indie, Holandia - Indonezję, Francja - Indochiny (Laos, Wietnam, Kambodżę), otworzyły się również możliwości penetracji kolonialnej w Chinach (opiumowe wojny). Japonia, która zerwała po 1868 (epoka Meiji) z izolacjonizmem, podjęła rywalizację z Rosją na terenach Korei i Mandżurii (wojna rosyjsko-japońska 1904-1905), opanowując 1932 Mandżurię (Mandżukuo) i rozpoczynając 1937 podbój Chin. 1941-42 zajęła Azję Południową i Południowo-Wschodnią. Zajęte tereny Japonia musiała zwrócić po II wojnie światowej. 1943 Liban i Syria uzyskały niepodległość.

Po II wojnie światowej rozpoczął się w Azji proces dekolonizacji, niezależność uzyskały lub powstały: 1945 Wietnam, Indonezja, Korea, 1946 Filipiny, 1947 Indie i Pakistan, 1948 Birma (obecnie Myanmar), Cejlon (obecnie Sri Lanka) i Izrael, 1953 Kambodża, 1954 Laos, 1957 Malaje, 1960 Cypr, 1961 Kuwejt, 1965 Singapur, 1967 Jemen Południowy, 1971 Bahrajn, Federacja Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Bangladesz.

Proces ten oraz nasilający się konflikt globalny bloków politycznych reprezentowanych przez USA i ZSRR (zimna wojna), doprowadziły do konfliktów zbrojnych: w Korei (koreańska wojna), Wietnamie (indochińska wojna, w wyniku której Wietnam został podzielony na komunistyczną DRW i prozachodnią Republikę Wietnamu), na Bliskim Wschodzie (wojny izraelsko-arabskie, które umiędzynarodowiły tzw. problem palestyński (Palestyna)), w Afganistanie (1979-89).

Lokalne konflikty na tle ekonomicznym, ideologicznym i religijnym toczyły się w 2. połowie XX w. m.in. w: Kambodży 1975-91, w Libanie 1975-90, pomiędzy Indiami i Chinami 1962, Indiami i Pakistanem 1971, Chinami i Wietnamem 1979, Iranem i Irakiem 1980-88, Irakiem i Kuwejtem 1990-91.

Po II wojnie światowej nastąpiła w Azji ekspansja ideologii komunistycznej. W latach 20. XX w. zdobyła ona wpływy w Chinach, gdzie po wojnie domowej 1946-49 proklamowano utworzenie ChRL. Na Tajwan przeniosły się, osłaniane przez flotę USA, władze Republiki Chińskiej. Wpływy komunistycznej doktryny społeczno-gospodarczej, której rzecznikami w Azji były ZSRR i Chiny, dotarły do Korei (która 1948 została podzielona na dwa państwa: komunistyczną Koreę Północną i prozachodnią Koreę Południową), Wietnamu, Kambodży, Laosu, Mongolii, w mniejszym stopniu do Indii, Afganistanu, Iraku oraz Pakistanu. W Indonezji, na Filipinach i na Malajach powstała, popierana przez ZSRR i ChRL, partyzantka komunistyczna, która doprowadziła tam w 2. połowie lat 40. i w latach 50. do wojen domowych. 1950 Korea Północna, dążąc do opanowania Korei Południowej, wywołała wojnę koreańską .

Pomimo ideologicznego pokrewieństwa stan napięcia pomiędzy Chinami i ZSRR utrzymywał się od lat 60. do 1989. Utrzymywał się także konflikt między DRW, popieraną przez ZSRR i ChRL, oraz Republiką Wietnamu, wspieraną przez USA. Konflikt ten przekształcił się 1965 w wojnę wietnamską, zakończoną 1973 układami paryskimi. 1975 DRW opanowała terytorium Republiki Wietnamu, proklamując 1976 powstanie Socjalistycznej Republiki Wietnamu. Wojna wietnamska umożliwiła komunistom przejęcie władzy w Laosie i Kambodży, w której Czerwoni Khmerowie zaprowadzili ludobójczy reżim, obalony przez wojska wietnamskie. Interwencja wietnamska zapoczątkowała wojnę domową w Kambodży, zakończoną zawarciem 1991 porozumień pokojowych w Paryżu.

W latach 80. następowała stopniowa poprawa stosunków chińsko-radzieckich, doprowadzając 1989 do ich pełnej normalizacji. Po rozpadzie ZSRR (1991) konflikty ideologiczne na świecie osłabły, pozostawiając otwartą drogę rywalizacji ekonomicznej. Nasiliły się tendencje do zjednoczenia Korei, a także Chin, które na mocy porozumień z Wielką Brytanią i Portugalią przejęły 1997 kontrolę nad Hongkongiem, a 1999 obejmą ją również w Makau. Od przełomu lat 80. i 90. XX w. nastąpił także intensywny rozwój kontaktów turystycznych i gospodarczych pomiędzy Chinami i Tajwanem. W latach 90. oprócz ekspansywnie rozwijających się gospodarczo: Japonii, Korei Południowej i Tajwanu, Chiny, odchodząc od gospodarki planowej, stały się jednym z państw o największym potencjale ekonomicznym w Azji i na świecie.

Państwa azjatyckie zorganizowane są w strukturach: międzynarodowych (Organizacja Narodów Zjednoczonych), branżowych (Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową), regionalnych (Liga Państw Arabskich, Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej) i ideologicznych, powstałych w okresie tzw. zimnej wojny (Ruch Państw Niezaangażowanych).

Zobacz przewodnik po krajach Azji

 

71 364 00 17; 71 333 30 30
tel/fax: 71 364 06 34
Kom: 886 544 004
Wiolka   Magda  

email

baner-najp-plaze

ZAPISZ SIĘ DO NEWSLETTERA
BĄDŹ ZAWSZE NA BIEŻĄCO

baner-wypocz

wyprawy-zycia-right

barton banner